تبلیغات
مجله موسیقی آریا - گذری بر موسیقی دستگاهی ایرانی
دانش بیشتر = شناخت بهتر = انتخاب برتر

گذری بر موسیقی دستگاهی ایرانی

جمعه 18 آذر 1390 06:06 ق.ظ

نویسنده : مجله موسیقی آریا
ارسال شده در: مقالات ،

 موسیقی ایرانی تا قبل از تاسیس هنرستان موسیقی توسط علینقی وزیری( ه.ش1302) به نگارش در نیامده بود و قبل ازآن آموختن نت و علوم نظری موسیقی فقط در مدرسۀ موزیک نظام وجود داشت و در آن دوران برای آموزش موسیقی از روش سینه به سینه استفاده می شد.
 این روش به این ترتیب بود که استاد بخشی از جملۀ موسیقی را مینواخت وشاگرد بایستی آن را از طریق گوش درک میکرد و با تکرار زیاد آن را در ذهن خود نگه میداشت و به همین روش به نسل بعدی انتقال میداد ، از این رو برای اینکه نغمات را راحتتر بخاطر بسپارند جملات موسیقی را به تکه های کوچک تقسیم میکردند و برای هر تکه اسم گذاری صورت میگرفته تا بتوانند آنها را در ذهن نگه دارند  و بدلیل فقدان علم نظری موسیقی نمیتوانستند آنالیزدرجات را در گامهای موسیقی صورت دهند و همین امر سبب شده تا تکرار جملات به امری رایج تبدیل شود و با درک ضعیفی که از نغمات داشته اند آنها را در درجات مختلف اجرا کنند و پایه و اساسی چرخشی را بوجود آورند که در آن سرشار از زیاده گویهایی میباشد که از منابع مختلف جمع آوری شده و همین تکرار باعث عادتی کور شده و این عادت کور سبب بوجود آمدن تعصب در آموختگان این مکتب شده است.
اما با ورود نت و علم نظری موسیقی وآنالیز فواصل و درجات گامها بتدریج زمان ، این تقسیم بندیها رو به اعتدال نهاده ، اما چیزی که دراین امر مانع  اصلاح این مسیر شده همان تعصبی است که در طول زمان در آموختگان موسیقی بوجود آمده و در این بین اگر کسی قصد اصلاح را در سر داشته با مخالفت دیگران روبرو میشده و به بهانه شکستن سنت و از بین بردن میراث گذشتگان این امر عملی خائنانه به هنر و فرهنگ محسوب میشده که تا به امروز با اندکی تعدیل به قوت خود باقی مانده است.


در گذشته گامهای موسیقی ایرانی به هفت دستگاه و پنج آواز(مشتقات دستگاهها) تقسیم شده اما با آنالیزفعلی صورت گرفته در موسیقی ایرانی گامها شامل:

1.شور 2.سه گاه 3.همایون 4.چهارگاه 5.ماهور میباشند که در گذشته دستگاه نوا و راست پنجگاه نیز در این تقسیم بندی محسوب میشده اما با تقسیم بندی جدید نوا آوازی در شور و راست پنجگاه آوازی در ماهور به حساب می آیند.هر دستگاه دارای لحنهایی متفاوت یا آوازهایی می باشد که به قرارذیل:

دستگاه شور شامل مشتقاتی مانند:ابوعطا - بیات ترک – افشاری – نوا – دشتی ، که همۀ این آوازها از همان گام اصلی مشتق شده اند و فقط بدلیل جابجا کردن نتهای تنال در دستگاه شور حالتهایی متفاوت نسبت به گام اصلی ارائه میدهند.

دستگاه سه گاه شامل:  آواز مخالف  –  البته در گذشته مخالف را گوشه ای از سه گاه محسوب میکردند ولی مخالف بزرگتر از یک گوشه در سه گاه میباشد و میتوان از آن به عنوان یک آواز نام برد.  

دستگاه همایون: آواز بیات اصفهان – البته بهتر اینگونه میباشد که همایون را آوازی در دستگاه بیات اصفهان بدانیم و این تقسیم بندی بگونه ای صحیح تر میباشد.

دستگاه چهارگاه: بدون آواز

دستگاه ماهور: آواز راست پنجگاه - البته بهتر است که راست پنجگاه را به عنوان آواز به حساب نیاوریم و آنرا از تقسیم بندی حذف کنیم زیرا این آواز فرقی با ماهور ندارد ، فقط با این تفاوت که دارای بخشهای انتقال دهنده ای به دستگاهای دیگر میباشد و آن بخشهای انتقال دهنده خود مستقل از ماهور هستند که این باعث مستقل بودن راست پنجگاه نمیباشد.

در موسیقی دستگاهی هر دستگاه یا آواز شامل گوشه هایی میباشد که تقسیم بندی آن از همان تکه تکه کردن نغمات برای یادگیری ساده تر در روش سینه به سینه از گذشته به یادگار مانده است.

ازاین رو اگر بخواهیم یک بررسی اجمالی بر روی این تقسیم بندی داشته باشیم گوشه های موسیقی شامل:

1-گوشه های ریتمیک

2-گوشه های انتقالی

3-گوشه های مدگردی(تغییر مد مبنا)

4-گوشه های ملودیک در مد مبنا

5- گوشه های آهنگین

1-گوشه های ریتمیک: به گوشه هایی گفته میشود که در آن فقط نوع وزن موسیقی دارای اهمیت باشد و نه نوع نغمگی آن و در واقع این گوشه ها  نوعی واریانت ریتمیک هستند که در هر دستگاه و آوازی اجرا میشوند. مانند : کرشمه – نغمه – مثنوی و...

2-گوشه های انتقالی: به گوشه هایی گفته میشود که در واقع انتقال یک دستگاه از درجه ای به درجۀ دیگر درآن صورت گیرد مانند: شهناز در شور که در واقع انتقال شور پایه به درجه چهارم میباشد ، یا گوشۀ حصار در چهارگاه که انتقال چهارگاه پایه به درجۀ پنجم میباشد.

3-گوشه های مدگردی(مدلاسیونی): به گوشه هایی گفته میشود که در آن از دستگاه یا آوازی به دستگاه یا آواز دیگری برویم. مانند: دلکش در ماهور: که مدگردی(مدلاسیون) از ماهور به شور در آن صورت میگیرد  یا گوشۀ شکسته در بیات ترک و ماهور که در واقع رفتن بیات ترک یا ماهور به آواز افشاری میباشد.

4-گوشه های ملودیک در مد مبنا : به گوشه هایی گفته میشود که در آن سیر نغمگی وابسته به همان دستگاه یا آواز میباشد مانند: درآمدها که مربوط به دانگ اول هر دستگاه یا آواز هستند و یا گوشۀ زابل در سه گاه و چهارگاه

6- گوشه های آهنگین: به گوشه هایی گفته میشود که مانند یک آهنگ ساخته شده از یک آهنگساز تثبیت شده باشد و سیر نغمگی آن همیشه ثابت است مانند: گوشه دیلمان در دشتی - گوشۀ شهابی در بیات ترک و یا گوشۀ جغتایی در سه گاه

از اینرو امیدوارم روزی فرا رسد که با حفظ  ارزشهای گذشته سعی در تغییر وپیشرفت هرعلمی برای آیندگان باشیم و با تعصب کور ، مانند مانعی برای در جا زدن و عقب ماندگی عمل نکنیم و لازم به ذکر است که یادآور شوم ، هر تغییر باعث از بین رفتن اصول گذشته نمیشود و ارزش هردانش مربوط به زمان خود میباشد و ارزشهای گذشته را به عنوان میراث گذشتگان باید فقط برای مطالعه محققان تاریخی حفظ کنیم نه برای بکارگیری آن در زمان حال. 




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: گذری بر موسیقی دستگاهی ایرانی ،
آخرین ویرایش: سه شنبه 22 آذر 1390 01:15 ق.ظ