تبلیغات
مجله موسیقی آریا - جبر و اختیار - ردیف و دستگاه
دانش بیشتر = شناخت بهتر = انتخاب برتر

جبر و اختیار - ردیف و دستگاه

سه شنبه 22 آذر 1390 02:35 ق.ظ

نویسنده : علی افشاری
ارسال شده در: مقالات ،

       ردیف مجموعه‌ی ارزشمندی است از میراث موسیقایی ما که در گذر سالیان جایگاه خود را در حافظه‌ی موسیقایی ایرانیان گشوده و از طریق همین حافظه‌ی تاریخی و با عبور از خطرات و تهدیدهای پر شمار، امروزه موسیقی‌دان ایرانی با تکیه بر آن چشم به آینده دوخته است.

       ردیف در وهله اول مجموعه‌ای1 منظم و متعیّن است. این تعیّن از آن رو در ردیف ظاهر شد که آن را از هر گونه تهدید، دستبرد یا تغییر مصون دارد. در واقع ردیف موسیقی ایرانی زیر فشارهای جانبی متعدد در شرایط گوناگون اجتماعی_ تاریخی این سرزمین، شیوه‌ی دفاعی را پیش گرفت كه از طریق این شیوه به هدف تاریخی خود دست یابد. این هدف چیزی جز مصونیّت تاریخی و بهره‌مندی آیندگان از موسیقی پیشینیان خود نبود.

       بنابراین موسیقی ردیف با نفی فضاهای تجریدی به گونه‌ای از تعیّن روی آورد كه در گذر سالیان منجر به شیوه‌ی منحصر به فردی شد كه موسیقی ایران را از موسیقی كشورهای همسایه (ترك و عرب) متمایز می‌كند. این روش منجر به تندیس گونگی و نوعی بت‌وارگی در موسیقی ردیف شد.

       هنگامی كه جز عده‌ی معدودی از سازندگان ردیف، دیگر كسانی كه در شكل گیری این پدیده نقش داشتند (از اشخاص تا توده‌های ناشناخته اجتماعی) بر ما معلوم نیستند، این بت‌وارگی تشدید می‌شود. گویی ردیف‌دان یا ردیف‌خوان حین اجرای ردیف مشغول عملی عابدانه است.

       در مقابل ردیف مقوله‌ی دستگاه قرار می‌گیرد كه با تكیه بر آن و بر اساس قوانین ردیف، محتوای آن را به صورتی مستقل و تجریدی عرضه می‌كند. موسیقی دستگاهی با حفظ چهارچوب‌های كلی ردیف، و با بهره گیری از همان زبان ویژه‌ی موسیقایی، موضوعات و محتوای موسیقایی مجردی را عرضه می‌كند كه از بند انجماد و تعیّن رها شده و با تكیه بر هنر بداهه، به معرفی برداشت‌ها و عوالم شخصی موسیقیدان ایرانی می‌پردازد. موسیقی دستگاهی به این لحاظ شباهت‌هایی با موسیقی اقوام همسایه (ترك و عرب) دارد.

      ردیف و دستگاه به گفته‌ی دكتر محسن حجاریان، ذاتی یگدیگرند یعنی ارتباط وجودی و درونی با هم دارند و شناخت یك مستلزم آگاهی از دیگری است. هم ردیف و هم دستگاه مشتمل بر دستانهای متعدد‌اند كه در ردیف به صورت منجمد و تثبیت شده با ترتیبی خاص به منظور تحقق رسالتی تاریخی، بدون تغییر پشت سرهم قرار می‌گیرند. اما در دستگاه این انجماد ذوب می‌شود و میل موسیقیدان ایرانی به از نو ساختن این ملودی‌ها را با پیروی از قوانین ردیف و در چهار چوب آن، آشكار می‌سازد. ایر امر ناشی از تمایل به بداهه نوازی و بداهه پردازی در موسیقی ایرانی است. بداهه نوازی به حقیقت، وطن اصلی این موسیقی است.

       این تمایل به تغییر در مدل‌ها و ملودی‌های موسیقی ردیف و برداشت از آنها و بازآفرینی بر اساس آن كه در بداهه نوازی اتفاق می‌افتد، دیر زمانی دلیل اصلی نگرانی موسقیدان ایرانی بود كه مبادا این موسیقی ارزشمند كه از فراگرد قرن‌ها به زمان حاضر رسیده است دچار خلل و دگرگونی شود. ولی اكنون كه چنین خطری متوجه ردیف نیست، بداهه نوازی كه ریشه در ذات موسیقی ایرانی دارد، نه تنها خطری برای این موسیقی محسوب نمی‌شود بلكه می تواند به فرصتی برای آن تبدیل شود. فرصتی كه می‌توان با حفظ مفاهیم ومحتوای تثیبت شده‌ی ردیف، دستمایه‌ی ذهن هنرمندان قرار گیرد و از این طریق افق‌های آن را در ابعاد گوناگون گسترش دهد. (هر جا خطری باشد ناجی همانجاست)

       ردیف و دستگاه دو رویّه‌ی جبر و آزادی در بیان عمل و اجرای موسیقی ایرانی هستند. همانطور كه گفته شد ردیف، اندیشه‌ای است جبری و ساخته‌ و پرداخته‌ی محافظه كاری‌های بی‌ثبات، تا بتواند دست آوردهای گذشتگان را تاحد ممكن در خود محفوظ نگه دارد. در خانه‌ای كه هیچ گونه امنیّت و امیدی به فردا نیست، ردیف كوشش می‌كند تا بخشی از میراث موسیقایی تثبیت شده را بر حافظه‌ی فرهنگ نگهدای كند. دستگاه متن خود را از متن ردیف به عاریت می‌گیرد و این همان آزادی است تا نوازنده به دلخواه خود هر چه می‌خواهد در پرده‌ی سخن بازگو كند. رابطه ردیف و دستگاه همچون رابطه‌ی قالب شعر در اوزان عروضی، با صورت شعری است. با این تفاوت كه در دستگاه قالب شكنی‌های صوری به مراتب بیشتر دیده می‌شود.

       ردیف در اصل پایه‌ی ثابت و الهام دهنده‌ی نمود دستگاه  است كه با اندیشه‌های خیال آفرین غزل، مواج و متحرك و فریبنده می‌شود. تركیب این سه با یكدیگر در پشت دستگاه، راه بداهه‌پردازی موسیقی ایرانی را گسترده ساخته است.

       با در نظر گرفتن فضای تك خطی1 در ردیف، بُعد دیگری بر شناخت زیبا‌شناسانه‌ی موسیقی ایرانی افزوده می‌شود. از این دیدگاه، ملودی اصلی‌ترین ویژگی در ردیف موسیقی ایرانی است. ملودی به عنوان اصلی‌ترین ویژگی موسیقی ایرانی در ردیف دارای صورت بندی‌های مشخص و قانون‌مندی است كه دستگاه با تكیه بر بداهه نوازی این تشخص را در هم می‌شكند. با انكشاف این سلسله قوانین می‌توان به نظام تجزیه تحلیلی دست یافت كه ملاك قیاس اجراهای بداهه نوازی با ملودی‌های تندیس گونه‌‌ی ردیف قرار گیرد.

       لازم به ذكر است كه نظام دستگاهی گرچه با ابزار بداهه نوازی در پی رهایی از این انجماد است ولی جایز به شكستن چهارچوب‌ها و قوانین كالبدی ردیف نیست. در واقع گرچه بداهه نواز در خلق ملودی‌های تازه بر اساس داشته‌هایش كه از ردیف نشات گرفته‌اند، آزاد است ولی مانند هیچ فرهنگ موسیقایی دیگر این حق برای او وجود ندارد كه به بهانه‌ی این آزادی قوانین و چهارچوب‌های فرهنگ موسیقی ردیف را در هم شكند.  

علی افشاری

شهریور نود

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1-Compact

2-Monophony





دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: سه شنبه 22 آذر 1390 05:53 ق.ظ